Rafoloji

Psikozum, Bisikletim ve Ben: Deliliğin İçindeki Mantığı Aramak

Bazı kitaplar vardır; kapağını kapatırsınız ama içinizde bir yerlere dokunmuştur. Fritz B. Simon'un Psikozum, Bisikletim ve Ben adlı eseri, tam olarak böyle bir kitap. Adına bakınca insan önce hafif bir tebessüm ediyor; psikoz ve bisiklet, bir arada ne arıyor diye düşünüyor. Ama daha ilk sayfalarda anlıyorsunuz ki, bu ikilinin buluşması tesadüf değil; insan ruhunun en karmaşık labirentlerine açılan bir kapı.

Simon bu kitabında bize alışılmışın çok dışında bir pencere aralıyor. Psikozu, yani insanın gerçeklikten koptuğu o sisli ve korkutucu dünyayı, bir beyin arızası olarak değil; insanın çaresizliğine karşı geliştirdiği yaratıcı, ama riskli bir çözüm olarak anlatıyor. Bu düşünce, kitabın kalbinde atan en çarpıcı fikir. Çünkü hepimiz bir şekilde "deliliği" kusur olarak görmeye alıştırılmışızdır. Oysa Simon'un bize fısıldadığı soru şu: Bir insan, hangi dayanılmaz gerçeklikten kaçmak için kendi kurguladığı bir dünyaya sığınır? Bu soruyu ciddiyetle sorduğunuzda, psikoz size bir düşman gibi değil; karanlıkta kalmış bir insanın son çırpınışı gibi görünmeye başlıyor. İşte kitabın asıl büyüsü tam da burada saklı: Yargılamadan, etiketlemeden, sadece anlamaya çalışarak bakabilmek.

Kitabın adındaki bisiklet metaforu ise insanın aklına bir kere girdi mi, bir daha çıkmıyor. Ruh sağlığı, bisiklete binmek gibidir; dengede kalabilmek için sürekli hareket etmek gerekir. Duran bir bisiklet devrilir. İnsan da öyledir belki de; hayatın içinde bir şekilde pedal çevirmek, düşe kalka da olsa yola devam etmek zorundadır. Bazen zincir atar, bazen teker patlar, bazen yara bere içinde kalırız. Ama önemli olan bisikleti lanetlemek değil; tamir edip tekrar yola koyulmaktır. Simon bunu anlatırken ruh sağlığını parlak bir idealden çok, sürekli kurulan ve bozulan kırılgan bir denge olarak gösteriyor. Bu o kadar tanıdık, o kadar insani bir bakış ki, okur kendini bir anda bu yolculuğun içinde buluyor.

Simon'un en sevdiğim yanlarından biri, aile kavramına getirdiği derin ve sarsıcı bakış. Psikozun, çoğu zaman bir kişinin hastalığı değil, bir ailenin çıkmazının en gürültülü semptomu olabileceğini söylüyor. İçinde yetiştiğimiz aile, bize sadece sevgiyi değil; söylenmeyenleri, yasakları, imkânsız beklentileri ve paradoksları da öğretir. Bir çocuk, "Beni sev!" diye emreden bir ebeveynin karşısında ne yapabilir? Emir üzerine gösterilen sevgi, gerçek sevgi olamaz. İşte böyle çifte açmazların içinde kalan insan, anlamın kendisini reddeden bir dünyaya, yani psikoza kaçabilir. Bu satırları okurken, "hasta" dediğimiz insanlara dair yargılarımız birer birer dökülüyor. Belki de onlar, hasta bir sistemin en net, en dürüst aynasıdır.

Kitabı okurken en çok etkileyen şeylerden biri de Simon'un samimiyeti ve mizahı. O, beyaz önlüklü, mesafeli bir profesör edasıyla konuşmuyor; bir yol arkadaşı gibi, bazen gülümseyerek, bazen derin bir iç çekişle anlatıyor. Terapisti bir kahin ya da tamirci olarak görmüyor; aksine, oyuna dışarıdan katılıp kuralları değiştirmeye çalışan bir oyunbozan olarak konumlandırıyor. Bu mütevazı duruş, kitabın en insani yanlarından biri. Üstelik psikiyatrik teşhislere karşı mesafeli duruşu, bir insanı "şizofren" olarak etiketlediğimiz anda onun tüm davranışlarını o dar pencereden görmeye başladığımız fikri, okuyanın zihninde uzun süre yankılanıyor.

Kitabı kapatıp geriye döndüğünüzde, içinizde bir şeylerin değiştiğini hissediyorsunuz. Artık "delilik" size o kadar da uzak, o kadar da yabancı gelmiyor. Herkesin içinde taşıdığı karanlık bir köşenin, anlaşılmadığında nasıl büyüyebileceğini görüyorsunuz. İnsan ruhunun en karanlık dehlizlerinde bile bir tür mantık, bir tür çaresizlik, bir tür hayatta kalma çabası olduğunu fark ediyorsunuz. Simon bize şunu hatırlatıyor: Belki de "delilik" dediğimiz şey, aklın son sığınağıdır.

Sonuç olarak Psikozum, Bisikletim ve Ben, psikolojiye ilgi duyanlar için bir başucu kitabı olduğu kadar; insanı, aileyi ve hayatın o kırılgan dengesini anlamak isteyen herkes için de derin bir yolculuk. Sert bilimsel terimlerle değil, insan hikayeleriyle, metaforlarla ve samimi bir dille yazılmış olması onu özel kılıyor. Bu kitap size "hasta" kavramını yeniden sorgulatacak; bir daha hiç kimseye aynı gözle bakamayacaksınız. Ve belki de en önemlisi, bisikletinizden düştüğünüzde, onu yerden kaldırıp yolunuza devam etmenin ne kadar kıymetli olduğunu anlayacaksınız. Çünkü hayat, duran bir bisiklet gibi değil; düşe kalka pedal çevirenlerin hikayesi.