Rafoloji

Şayet biz din diye çok eski asırlarda yaşanmış hayat tarzlarını, din ile iç içe geçmiş kültürleri, mesela kapalı dar ekonomik ilişkiler içerisinde oluşmuş teori ve kuralları bugüne getiriyor ve insanlara "dindar olmak istiyorsan bu çerçevede kalman gerekir" diyorsak, yani dinle geleneği, dinle kültürü, dinle dinin tarihsel tecrübesini birbirine karıştırarak hepsini bütün halinde din olarak sunuyorsak, hâliyle insanları dolaylı olarak sekülerleşmeye sevk etmiş oluyoruz. Bazen bir şeye doğrudan teşvik etmezsiniz, ama öyle bir yol gösterirsiniz ki insanlar kendiliğinden onun gidilemez ve yürünmez olduğunu görür, ikincisine razı olurlar.